سومین سوارکار از مجموعهٔ «چهار سوارکار»، حالت تدافعی است؛ این رفتار به صورت محافظت از خود در قالب خشم حق‌به‌جانب یا ایفای نقش قربانی بی‌گناه با هدف دفع یک حملهٔ ادراک‌شده تعریف می‌شود. بسیاری از افراد زمانی که مورد انتقاد قرار می‌گیرند، حالت تدافعی به خود می‌گیرند؛ اما مشکل اینجاست که اثرِ ادراک‌شدهٔ این رفتار، سرزنش کردن است. حالت تدافعی معمولاً یک ضدحمله در برابر «شکایت» است، در حالی که شکایت کردن با «انتقاد» تفاوت دارد.
حالت تدافعی چگونه به نظر می‌رسد؟
همهٔ انسان‌ها در موقعیت‌هایی حالت تدافعی به خود گرفته‌اند و زمانی که رابطه‌ای در خطر فروپاشی قرار دارد، این سوارکار تقریباً همیشه حضور دارد. وقتی احساس می‌کنید به ناحق متهم شده‌اید، به دنبال بهانه‌تراشی می‌گردید تا شریک عاطفی‌تان عقب‌نشینی کند. اما حالت تدافعی در حقیقت راهی برای سرزنش کردن شریکتان است. شما با این رفتار در واقع می‌گویید: «مشکل از من نیست، مشکل از توست.»
شکایت: «آیا همان‌طور که صبح قول دادی، با پدر و مادرت تماس گرفتی تا به آن‌ها بگویی امشب به خانه‌شان نمی‌رویم؟»
حالت تدافعی: «امروز فوق‌العاده شلوغ بودم. خودت می‌دانی برنامهٔ کاری من چقدر فشرده است! چرا خودت زنگ نزدی؟»
شریکِ مدافع در این مثال، مسئولیتِ زیر پا گذاشتنِ قول خود را می‌پذیرد؟ خیر؛ در عوض، شریک عاطفی خود را سرزنش می‌کند. در نتیجه، مشکل حل نشده باقی می‌ماند و تعارض شدت می‌گیرد؛ این امر مسیر را برای ورود سایر سوارکاران مانند انتقاد و تحقیر به صحنهٔ مشاجره هموار می‌کند.
متأسفانه، این استراتژی تقریباً هیچ‌گاه موفقیت‌آمیز نیست. بهانه‌تراشی تنها این پیام را به شریکتان منتقل می‌کند که او را جدی نمی‌گیرید، یا سعی دارید موضوعی را به او بقبولانید که خودش باور ندارد، و یا به سادگی در حال از سر باز کردنِ او هستید. اگرچه در مثال فوق، دفاعِ فرد از خود تا حدی قابل درک است، اما این رویکرد هرگز نتیجهٔ مطلوب را به همراه ندارد. همسرِ مهاجم عقب‌نشینی نمی‌کند و عذرخواهی هم نخواهد کرد؛ در نتیجه، طرفین در حل مشکل ناکام می‌مانند.
پادزهرِ حالت تدافعی چیست؟ پذیرش مسئولیت.
پادزهرِ حالت تدافعی، پذیرش مسئولیتِ نقشِ خود در موقعیتِ پیش‌آمده است؛ حتی اگر این مسئولیت تنها بخش کوچکی از تعارض را شامل شود. در روابط سالم، طرفین هنگام گفتگو دربارهٔ یک حوزهٔ تعارض‌آمیز، حالت تدافعی به خود نمی‌گیرند.
شکایت: «آیا همان‌طور که صبح قول دادی، با پدر و مادرت تماس گرفتی تا به آن‌ها بگویی امشب به خانه‌شان نمی‌رویم؟
پادزهر (پذیرش مسئولیت): «ای وای، فراموش کردم. باید همان صبح از تو می‌خواستم این کار را انجام دهی چون می‌دانستم روز بسیار شلوغی خواهم داشت. اجازه بده همین الان با آن‌ها تماس بگیرم.»
شرکایی که از حالت تدافعی اجتناب می‌کنند، مسئولیت نقش خود در مسئله را می‌پذیرند و نسبت به احساسات شریک عاطفی‌شان علاقه و توجه نشان می‌دهند. آن‌ها می‌گویند: «حق با توست، من باید بیشتر حواسم به این می‌بود که چقدر خسته‌ای. حرفت منطقی است، بیشتر برایم توضیح بده.» زمانی که اذعان می‌کنید نقشی در بروز مشکل داشته‌اید، در واقع مسئولیت بخشی از آن را پذیرفته‌اید. وقتی چنین رفتاری اتخاذ می‌کنید، متوجه خواهید شد که می‌توانید یک گفتگوی واقعی و سازنده با شریکتان داشته باشید. در این حالت، شما تبدیل به تیمی می‌شوید که برای حل مشکل در کنار یکدیگر کار می‌کند.
به مشکلات دائمی در رابطه‌تان فکر کنید؛ همان مشکلاتی که مکرراً تکرار می‌شوند و به نظر می‌رسد هرگز از بین نمی‌روند:
-
آیا تلویزیون بیش از حد روشن است؟
-
آیا احساس می‌کنید شریکتان همیشه در خانه غایب است و حضور ندارد؟
-
آیا بار کارهای منزل بیش از حد بر دوش شماست؟
-
آیا احساس می‌کنید زمان زیادی را صرف مشاجره بر سر مسائل کوچک می‌کنید؟
تصور کنید گفتگوها، مشاجرات و دعواهایتان دربارهٔ حوزه‌های تعارض، مسیر متفاوتی را طی کنند؛ با انتقاد و تحقیرِ کمتر، درکِ بیشترِ نیازهای شریکتان، ابراز نیازهای خودتان به شکلی سالم، و پذیرش مسئولیتِ اشتباهات رخ‌داده. اگر این بحث‌ها دائماً تکرار می‌شوند، قطعاً مدیریت سالم‌ترِ آن‌ها منافع زیادی برایتان خواهد داشت. هنگام مطرح کردن یک مشکل خاص، به این دو پرسش فکر کنید:
-
هدف شما چیست؟
-
مشکل واقعیِ زیربنای این تعارض چیست؟
هر زمان که فرصت داشتید، فهرستی از موضوعاتی که می‌خواهید یا نیاز دارید به آن‌ها بپردازید تهیه کنید—همان مواردی که به نظر می‌رسد هرگز حل نمی‌شوند. نحوهٔ مطلوبی را که دوست دارید گفتگوی‌تان بر اساس آن پیش برود، یادداشت کنید. با استفاده از مثال‌های بالا، سعی کنید دفعهٔ بعد که موضوع مطرح شد، «پذیرش مسئولیت» را جایگزین «حالت تدافعی» کنید. همچنین، آنچه را دربارهٔ انتقاد آموخته‌اید فراموش نکنید: بدون سرزنش شکایت کنید و نیاز خود را با زبانی مثبت ابراز نمایید. از نتایج به دست آمده شگفت‌زده و خوشحال خواهید شد!
درکِ حالت تدافعی
حالت تدافعی از این جهت رفتاری دشوار و پیچیده است که نسبت به تحقیر یا انتقاد، رفتار منفعلانه‌تری محسوب می‌شود. ما حتی ممکن است متوجه نشویم که در حال ورود به یک وضعیت تدافعی هستیم.
زمانی که در گفتگو با شریکتان حالت تدافعی به خود می‌گیرید، بدون اینکه به سخنان او گوش دهید، صرفاً به کلماتش واکنش نشان می‌دهید.
در بیشتر موارد، شما تلاش می‌کنید با ورق برگرداندن و مقصر جلوه دادنِ طرف مقابل، حملهٔ ادراک‌شده را دفع کنید: «این تقصیر من نیست که همیشه دیر می‌رسیم؛ تقصیر توست.»
ارتباطات غیرکلامی
به یاد داشته باشید که نشانه‌های غیرکلامی به‌طور مداوم در گفتگوها رد و بدل می‌شوند و اغلب در حالی که مغز شما مشغول پردازش موضوع دیگری در تعامل است، به‌صورت ناخودآگاه دریافت و تحلیل می‌گردند. چه متوجه باشید و چه نباشید، این علائم برای تفسیرِ شما از نیت گوینده حیاتی هستند. لحن صدا، زبان بدن، حالت چهره و سایر نشانه‌های بیرونیِ احساسی، اغلب در سطح بین‌المللی قابل تشخیص‌اند و مختص به هیچ گروه فرهنگی یا قومیِ خاصی نیستند.
همهٔ شما می‌توانید چرخش چشم‌ها را به عنوان «تحقیر»، و زبان بدنِ روی‌گردانِ شنونده را به عنوان نشانهٔ «کناره‌گیری و طرد» تشخیص دهید. با این حال، برخی دیگر از نشانه‌های غیرکلامی به این سادگی قابل تشخیص نیستند؛ حتی ممکن است خودتان هم متوجه نباشید که در حال بروز دادنِ آن‌ها هستید.
ممکن است با بهترین نیت‌ها وارد یک گفتگو شوید، اما حتی مثبت‌ترین نگرش‌ها نیز در برابر یک سوءتفاهم جدی دوام نمی‌آورند. اگرچه ممکن است خیر و صلاح شریکتان را در سر داشته باشید، اما اگر او پیام شما را بد برداشت کند، احتمالاً اجازهٔ ورود سوارکاران بیشتری را به موقعیت داده‌اید: انتقاد می‌تواند یک واکنش تدافعی را برانگیزد، که به دنبال آن یک جملهٔ تحقیرآمیز بیان می‌شود، و در نهایت به انزوای هیجانی و دیوار کشیدن منجر می‌گردد.
تمرکز خود را بر اجتناب از انتقاد و تحقیر حفظ کنید؛ در این صورت می‌توانید مهارِ سایر سوارکاران را بسیار آسان‌تر در دست بگیرید. توجه کردن به واکنش‌های خود و شریکتان را تمرین کنید. پذیرش مسئولیت را امتحان کنید و مزایای نتایج آن را ببینید. رابطه‌تان می‌تواند امن‌تر، پایدارتر و صمیمی‌تر از هر زمان دیگری شود.
✍️ الی لیسیتسا
🌐 https://www.gottman.com
